Rüya bir bilgi kaynağı mıdır? Sufiler ve fakihlerin büyük tartışması

BİLGE TABİRCİ / ANKARA, TÜRKİYE 

İslam düşünce tarihinde rüyanın bir bilgi kaynağı olup olmadığı meselesi, ekoller arasında derin görüş ayrılıklarına neden olmaya devam ediyor. Tasavvuf ehli ve Şii bilginler rüyayı hakikate ulaşmada önemli bir araç olarak görürken; kelam, hadis ve fıkıh bilginlerinin çoğunluğu rüyanın sübjektif yapısı gereği bağlayıcı bir dini hüküm ifade etmeyeceğini savunuyor.

Şii bilginler imamların rüyalarını vahiy mahiyetinde kabul ederken, sufiler rüyadan manevi yükselişe dair deliller çıkarmakta ve rüyayı keşif yollarından biri olarak nitelemektedir.

Tasavvuf dünyasında rüya ile hadis tashihi

Tasavvuf ehli, rüyanın bilgi değerini fıkhi sınırların ötesine taşıyarak, rüyada Hz. Peygamber’den (s.a.s.) hadis alınabileceğini veya mevcut hadislerin sıhhatinin kontrol edilebileceğini iddia etmiştir. İbn Arabi, rüyada alınan bilgilere dayalı "keşf yoluyla sahih" kavramını geliştirmiş; İbn Teymiyye ve Nevevî gibi alimlerin senedi itibarıyla zayıf gördüğü bazı rivayetlerin manevi alemde doğrulanabileceğini savunmuştur. Şa’rânî ve Bursevî gibi isimler de bizzat Hz. Peygamber’i rüyada görerek hadis rivayetlerinin sıhhatini sorduklarını eserlerinde aktarmışlardır.

Fakihlerin rüyaya bakışı: İbn Abidin örneği

Sadece mutasavvıflar değil, bazı büyük fıkıh alimleri de rüyayı kişisel rehberlikte bir araç olarak kullanmıştır. Meşhur hukukçu İbn Âbidîn, fıkhi bir mesele olan "mestin incelmesi" konusunu rüyasında Hz. Peygamber’e sorduğunu ve aldığı cevabı eserine kaydettiğini anlatır. Benzer şekilde İmâm Züfer’in talebesi Şeddâd b. Hâkim’in de Ebû Yûsuf’tan rüyada bilgi aldığı rivayet edilmektedir. Günümüz hukukçularından Ekrem Buğra Ekinci de rüyanın İslam hukukunda bir delil teşkil edebileceğine dair imalarda bulunmaktadır.

Kelamcıların reddi: Rüya neden bağlayıcı değildir?

Bilgi kaynağını "selim duyular, doğru haber ve akıl" olarak sınırlayan kelamcılara göre rüya ve ilham nesnel bir bilgi kaynağı değildir. Nesefî ve Kelebâzî gibi düşünürler, dini hükümlerin ancak çalışarak ve öğrenilerek elde edilebileceğini vurgular. Hadisçilerin genel kanaati de rüya ile hadis rivayetinin teknik usullere aykırı olduğu yönündedir. Rüya sübjektif bir deneyim olduğu için, İslam hukukunun genel kaideleri rüyayı toplumsal ve dini bir hükmün dayanağı yapmaktan kaçınarak, onu yalnızca "gören kişi için bir müjde" seviyesinde tutmuştur.

www.bilgetabirci.com