Yıldız Kenter’e atfedilen söz: Yokluğun sessiz gücü

Melike Türk | Bilge Tabirci
ANKARA, TÜRKİYE — Yıldız Kenter’e atfedilen “Sunduğun her şey yetmediyse, yokluğunu sun” sözü, insan ilişkilerinde emeğin, varlığın ve sessiz çekilişin değerini yeniden düşündürüyor.

“Tuz menüde yazmaz... Ama eksik olduğunda hissedilir” cümlesiyle tamamlanan bu söz, ilk bakışta kısa bir kırgınlık ifadesi gibi görünür. Oysa derininde, insanın kendisini sürekli anlatmak zorunda kalmadan da değer görmek istemesi vardır. Çünkü bazı insanlar hayatımızda görünür değildir; fakat eksildiklerinde bütün düzenin tadı değişir.

Sözün kalbindeki anlam

Bu söz, insanın ilişkilerde verdiği emeğin karşılık bulmaması üzerine kurulu güçlü bir iç muhasebedir. Bir insan sevgisini, ilgisini, sadakatini, sabrını, fedakârlığını ve iyi niyetini uzun süre sunar. Fakat bütün bunlar görülmüyorsa, geriye bazen tek bir seçenek kalır: geri çekilmek.

“Yokluğunu sun” ifadesi, intikam çağrısı değildir. Bir kapıyı çarpıp gitmek, karşı tarafı cezalandırmak ya da sevgiyi silmek anlamına da gelmez. Daha çok, varlığı sıradanlaştırılmış bir insanın kendi değerini koruma hamlesidir.

Çünkü bazı ilişkilerde insan ne kadar çok verirse, o kadar çok doğal kabul edilir. Sanki hep orada olacakmış, hep anlayacakmış, hep affedecekmiş, hep toparlayacakmış gibi görülür. İşte bu noktada yokluk, bazen sözden daha güçlü bir açıklamaya dönüşür.

Tuz neden menüde yazmaz?

Sözün en çarpıcı tarafı tuz benzetmesidir. Tuz çoğu zaman yemeğin adı değildir. Menüde “tuzlu yemek” diye yazmaz. Fakat tuz eksik olduğunda herkes bunu hisseder. Yemeğin görüntüsü aynı kalır, tabak aynı tabaktır, malzemeler yerindedir; ama tat eksiktir.

İnsan ilişkilerinde de bazı kişiler böyledir. Gösterişli değildirler. Çok konuşmazlar. Kendilerini merkeze koymazlar. Sürekli övgü beklemezler. Fakat ortamın dengesi, ilişkinin huzuru, evin sıcaklığı, dostluğun devamı çoğu zaman onların görünmeyen emeğiyle ayakta durur.

Onlar çekildiğinde birdenbire anlaşılır: Meğer o sessizlik huzurmuş. Meğer o sabır ilişkiyi taşıyormuş. Meğer o insan, adını koymadığımız bir eksikliği tamamlıyormuş. Tıpkı tuz gibi; görünmez ama yokluğu hissedilir.

Her şeyi sunmak insanı neden yorar?

Bir ilişkide sürekli veren taraf olmak, zamanla insanı tüketir. Çünkü sevgi, yalnızca vermekle ayakta kalmaz; görülmek, anlaşılmak ve karşılık bulmak ister. İnsan verdiği şeyin hesabını tutmasa bile, hiç fark edilmemek ruhu yorar.

Bazı insanlar “Ben zaten biliyorum” diyerek sevgiyi göstermeyi ihmal eder. Bazıları ise karşısındakinin emeğini ancak kaybetme ihtimali doğduğunda fark eder. Oysa ilişkiyi ayakta tutan şey yalnızca varlık değil, varlığın kıymetinin bilinmesidir.

Sunduğunuz her şey yetmiyorsa, belki de mesele sunduğunuz şeylerin azlığı değildir. Belki de karşınızdaki kişinin görme biçimi eksiktir. Bir insanı anlamak istemeyen kişiye daha fazla emek sunmak, bazen insanın kendisine haksızlık etmesine dönüşür.

Yokluk bazen en açık cümledir

İnsan bazen anlatır, anlaşılmaz. Sabreder, fark edilmez. Fedakârlık yapar, sıradan görülür. Kırılır, “abartıyorsun” denir. Yorulur, “zaten sen böylesin” diye geçiştirilir. Böyle zamanlarda susmak ve geri çekilmek, en açık cümle haline gelir.

Yokluk, bazı insanlara varlığın tercümesini yapar. Çünkü varlık devam ederken kıymet bilinmeyebilir. İnsan her gün oradaysa, her ihtiyaca koşuyorsa, her hatayı örtüyorsa, her kırgınlığı içine atıyorsa, karşı taraf bunu sevgi değil görev zannedebilir.

Geri çekilmek, “Ben de varım” demenin başka bir yoludur. “Benim de kalbim yorulur, benim de sınırım vardır, benim de eksildiğim bir yer var” demektir. Bu yüzden yokluk bazen terk etmekten çok, insanın kendisini koruma biçimidir.

Değer görmek istemek bencillik değildir

Bu sözün yanlış anlaşılmaması gereken tarafı şudur: İnsan verdiği sevginin karşılığını görmek istediğinde bencil olmaz. Kıymet bilinmek istemek, takdir beklemek, anlaşılmak arzusunda olmak insanidir.

Bazı kişiler fedakârlığı sınırsızlıkla karıştırır. Seven insanın hiç yorulmayacağını, hep anlayacağını, hep kalacağını düşünür. Oysa sevgi, değersizlik duygusuyla birlikte uzun süre yaşayamaz. Bir insan sürekli ihmal ediliyorsa, sonunda sevgisi değil, kendini koruma içgüdüsü konuşmaya başlar.

Değer görmek, “benim için her şeyi yap” demek değildir. “Yaptığımı gör, emeğimi yok sayma, varlığımı sıradanlaştırma” demektir. Bu çok temel bir insani ihtiyaçtır.

İlişkilerde görünmeyen emek

Bir evde, bir dostlukta, bir aşkta veya bir aile ilişkisinde en çok emeği veren kişi her zaman en çok konuşan kişi olmayabilir. Bazen sofrayı kuran, kırgınlığı büyütmeyen, arayan, hatırlayan, bekleyen, toparlayan, alttan alan ve herkesi idare eden kişi görünmez kalır.

Bu görünmeyen emek, ilişkinin sessiz omurgasıdır. Ama ne yazık ki bazı insanlar bu omurgayı ancak kırıldığında fark eder. O kişi artık aramadığında, eskisi gibi gülmediğinde, ilk adımı atmadığında veya suskunlaştığında dengelerin değiştiği anlaşılır.

Bu yüzden “tuz menüde yazmaz” sözü güçlüdür. Çünkü dünyada en hayati şeylerin bazıları gösterişli değildir. Anne emeği, sadık dostluk, güven, sabır, merhamet, vefa ve iyi niyet çoğu zaman alkış istemeden hayatı ayakta tutar.

Yokluğunu sunmak ne zaman gerekir?

Her kırgınlıkta yokluğunu sunmak doğru değildir. İlişkiler konuşularak, açıklanarak ve karşılıklı anlayışla iyileşebilir. Fakat aynı mesele defalarca anlatılmış, yine de görülmemişse; emek sürekli hafife alınmışsa; kişi kendisini değersiz, yorgun ve tüketilmiş hissediyorsa, geri çekilmek sağlıklı bir sınır olabilir.

Yokluğunu sunmak, kapıyı tamamen kapatmak zorunda değildir. Bazen biraz mesafe koymak, ilişkiye ayna tutar. Karşı taraf o mesafede kendi davranışını görür. İnsan, yokluğun sessizliğinde şu soruyla baş başa kalır: “Ben bu insanın varlığını gerçekten fark etmiş miydim?”

Eğer fark ederse, ilişki daha olgun bir zeminde yeniden kurulabilir. Eğer fark etmezse, zaten o ilişkide tek taraflı bir emek var demektir.

Yıldız Kenter’in sahne ruhuyla örtüşen bir söz

Bu sözün Yıldız Kenter’e ait olduğu kesin biçimde belgelenmiş olmasa da, onun sanatçı kimliğiyle neden birlikte anıldığını anlamak zor değildir. Yıldız Kenter, sahnede sözü, susuşu, bakışı ve bekleyişi anlamlı hale getiren büyük oyunculardandı.

Tiyatroda bazen en güçlü an, söylenen replik değil, replikten sonra gelen sessizliktir. Seyirci o sessizlikte karakterin acısını, kırgınlığını, gururunu ve yenilgisini hisseder. “Yokluğunu sun” cümlesi de böyle bir sahne etkisi taşır. Çok şey söylemez; ama insanın içine uzun süre yayılan bir anlam bırakır.

Bu yüzden söz, edebi ve teatral bir ağırlığa sahiptir. Kısa, sade ve vurucudur. Bir insanın kalabalık cümlelerle anlatamadığı kırgınlığı iki benzetmeyle görünür kılar.

Modern çağda görünür olmak ve kıymet bilinmek

Bugünün dünyasında herkes görünür olmak istiyor; ama herkes gerçekten görülmüyor. Sosyal medya, mesajlaşmalar, hızlı ilişkiler ve sürekli tüketilen duygular, insanın varlığını kolayca sıradanlaştırabiliyor.

İnsanlar birbirinin hayatında var ama çoğu zaman derinlikli biçimde mevcut değil. Mesajlara cevap veriliyor ama hâl hatır sorulmuyor. Yan yana geliniyor ama kalpten dinlenmiyor. İlişkiler devam ediyor ama emek fark edilmiyor.

Bu çağda “tuz” olmak daha da zor. Çünkü sessiz emek, gürültülü gösterilerin arasında kayboluyor. Ama insan ruhu hâlâ aynı şeye ihtiyaç duyuyor: değer görmek, fark edilmek, yeri doldurulamaz olduğunu hissetmek.

Sözün bize bıraktığı ders

“Sunduğun her şey yetmediyse, yokluğunu sun” sözü, insana önce kendi değerini hatırlatır. Çünkü insan bazen sevilmek uğruna kendisini tüketir. Anlaşılmak için daha çok verir, daha çok susar, daha çok dayanır. Fakat bir noktadan sonra sevgi, kendini yok saymaya dönüşmemelidir.

Bu söz bize şunu söyler: Varlığın fark edilmiyorsa, bazen kendini anlatmanın en doğru yolu biraz geri çekilmektir. Çünkü kıymet bilmeyen bir kalbe sürekli yeni fedakârlıklar sunmak, tuzu artırmak gibidir; yemek bozuksa tuz da yetmez.

Gerçek ilişkilerde insanın varlığı menüye yazılmayabilir. Her gün teşekkür edilmeyebilir. Her emek yüksek sesle alkışlanmayabilir. Fakat sağlıklı ilişkilerde o varlık hissedilir, korunur ve kıymetli tutulur.

Tuzun adı yazmaz; ama eksikliği bütün tadı değiştirir. İnsan da böyledir. Bazı insanların değeri, ne kadar çok şey sunduklarında değil, yokluklarında hayatın nasıl eksildiğinde anlaşılır.

www.bilgetabirci.com