İslam düşüncesinde rüya: Ruhun misal alemine yolculuğu

BİLGE TABİRCİ / ANKARA, TÜRKİYE — 09 OCAK 2026

İslam düşüncesinde rüya, sadece bir uyku fenomeni değil; ruhun madde aleminden sıyrılarak "misal alemi" veya "manalar alemi" ile temas kurduğu metafizik bir süreç olarak kabul ediliyor. Tefsir bilginlerinden sufilere, İslam filozoflarından kelamcılara kadar pek çok düşünür, rüyayı insanın ruhu ile gördüğü ve aklı ile idrak ettiği hakikatler manzumesi olarak tanımlıyor.

Zümer Suresi 39/42 ayetinden hareketle şekillenen bu düşünce yapısında rüya, uykuda ruhun bedenden kısmen ayrılması ve geri gönderilmesi esnasında kendisine bildirilen ilahi mesajlar veya kalbe gelen hâtırlar olarak açıklanıyor.

İslam filozofları ve mutasavvıfların rüya sentezi

Sufilere göre rüya, uykuda misal alemini seyreden ruhun uyandığında hatırladıklarından ibarettir. İbn Arabi’ye göre hayal gücü uykuda tamamen uyanıktır ve bazen günlük olayları işlerken bazen de Levh-i Mahfuz’dan bilgi alır. İmâm Gazzâlî ise rüyayı, kalp ile Levh-i Mahfuz arasındaki perdenin kalkması ve orada yazılı olan hakikatlerin bir kısmının insan kalbine yansıması olarak tarif eder. Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ gibi filozoflar ise rüyayı salt psikolojik bir sürece indirgemeyerek, onu tabiat bilimlerinin üzerinde bir olgu olarak değerlendirmişlerdir.

Rahmânî, şeytânî ve nefsânî rüya ayrımı

İslam kaynakları, Hz. Peygamber’in (s.a.s) bir hadisinden yola çıkarak rüyaları üç ana kategoriye ayırır. Bunlar; Allah’tan bir müjde olan rahmânî (sâdık/sâlih) rüyalar, şeytanın verdiği üzüntü ve korkuyu içeren şeytânî rüyalar ve kişinin günlük meşguliyetlerinden kaynaklanan nefsânî rüyalardır. Mutezile ekolü ise uykuda tam bir idrak bulunmadığını savunarak rüyada görülenlerin büyük ölçüde hayal olduğunu iddia etmiştir.

Sâdık rüya ve nübüvvet ilişkisi

Rahmânî rüyalar, İslam düşüncesinde "mübeşşirât" yani müjdeci rüyalar olarak adlandırılır. Peygamber Efendimiz (s.a.s), "Müminin rüyası, nübüvvetin kırk altıda biridir" buyurarak sâdık rüyanın manevi değerine işaret etmiştir. İslam tarihine göre vahiy süreci sâlih rüyalarla başlamış ve Hz. İbrahim ile Hz. Yusuf gibi peygamberlerin hayatlarında rüyalar, ilahi iradenin tecellisi olarak merkezi bir rol oynamıştır. Modern araştırmalar bu köklü mirası, insanın gaibe açılan manevi penceresi olarak yorumlamaya devam etmektedir.

www.bilgetabirci.com